علمى ـ فرهنگى
 
 
 
سلسله نشست ها و گفتگوها پیرامون تحولات فکری و سیاسی اسلام معاصر
گزارش نشست علمی: جنگ ایران و عراق و احیای جنبش ناسیونالیسم قومی کُرد عراق

 

مقدمه:

"بررسی تاثیر جنگ ایران و عراق بر جنبش ملی گرای قومی کُردهای عراق در دهه 1980م" پژوهشی از سوی " اردشیر پشنگ"، کارشناس مسائل خاورمیانه، طی دو جلسه در روزهای 17 و 24 اسفند 1390 در محل دانشنامه اسلام معاصر ارائه شد. ایشان این پژوهش را در قالب پایان نامه کارشناسی ارشد خود در دانشگاه تهران به انجام رسانده است و در حال حاضر مراحل نهایی انتشار آن بصورت کتاب توسط مرکز اسناد جنگ در حال سپری شدن است.

 

چکیده پژوهش:

اثبات احیای جنبش ملی گرای قومی کُرد در عراق در حین جنگ هشت ساله میان ایران و عراق در حد فاصل سال های 1980 تا 1988 محور اساسی پژوهش پیش رو است. پژوهش حاضر زمینه های تاریخی شکل گیری جنبش ملی گرای قومی کُرد در دوره عثمانی و سپس در کشور عراق را بررسی کرده و بعد از نشان دادن دوره های اوج و افول این جنبش در عراق، علل و عوامل موثر بر احیای مجدد این جنبش در دهه 1980 مورد مطالعه قرار گرفته است.

 

فصول مختلف پژوهش:

 

فصل اول: کلیات

فصل دوم: بررسی تاریخی جنبش ملی گرای قومی کُرد در عراق

فصل سوم: مبانی نظری پژوهش

فصل چهارم: جنبش ملی­گرای قومی کُرد عراق در دوره جنگ هشت ساله (1980- 1988)

فصل پنجم: جنگ ایران و عراق و تقویت جنبش ملی­گرای قومی کُرد در عراق

نتیجه­گیری

  

کلیات:

 

کُردها یکی از اقوام آریایی و قوام دهندگان تمدن ایرانی در کنار پارس­ها و پارت­ها در فلات ایران بوده­اند. تا سده شانزدهم میلادی اینان همچنان بخشی از سرزمین ایران را تشکیل می­دادند. اما از 1514 (پس از جنگ چالدران) تا 1913م به دلیل ضعف حکومت­های مختلف حاکم بر ایران در برابر همسایه قدرتمندترش یعنی امپراتوری عثمانی،  شاهد فرایند جداسازیِ چند مرحله­ای بخش عمده سرزمین­های کُردنشین از ایران و الحاق آن به عثمانی هستیم. در نتیجه در این دوره سرنوشت بسیاری از کُردها دیگر نه همراه با سایر اقوام ایرانی بلکه با اقوام و ملل درون امپراتوری عثمانی گره خورد. این مساله با وقوع جنگ جهانی اول و تجزیه عثمانی توسط دولت­های پیروز اروپایی بسیار پیچیده­تر شد. چرا که در این زمان کردستان عثمانی در میان کشورهای جدیدالتاسیس ترکیه، عراق و سوریه تجزیه گردید و با احتساب بخش کُردنشین باقی­مانده در خاک ایران عملاً کردستان به چهار تکه تقسیم گردید. لذا از این زمان علیرغم برخی ارتباطات، تاثیرگذاری­ها و تاثیرپذیری­ها اما عملاً سرنوشت کُردها در هریک از این کشورها متفاوت و جدا از دیگری شد. در پژوهش حاضر با توجه به اهداف از پیش اعلام گشته، از چهار منطقه مختلف کُردنشین تنها به بررسی وضعیت کُردهای عراقی پرداخته خواهد شد.

جنبش ملی گرای قومی کُرد در عراق حداقل دارای عمری برابر با خود این کشور است. چراکه کُردها از همان هنگام تاسیس عراق توسط بریتانیا در سال 1921 تاکنون در دوره­ها و به شیوه­های مختلفی مخالفت خود را از قرار گرفتن در داخل مرزهای این کشور  ابراز داشته­اند. هرچند این جنبش دارای فراز و فرودهای بسیاری بوده و نیز هرچند خواست­ها و چگونگی پیگیری آنها در هر دوره­ای تمایزاتی نسبت به دوره­های دیگر یافته است، اما در کل و تا به امروز (2011) جنبش ملی گرای قومی کُرد در عراق به حیات خود ادامه داده است.

پژوهش حاضر تمرکز خود را از میان دوره­های مختلف به دوره زمانی 1980 تا 1988 معطوف نموده است. لازم به اشاره است که جنبش ملی گرای قومی کُرد از آغاز تا دوره مذکور دارای فراز و فرودهای بسیاری بوده است. این جنبش با آغاز دهه 1960م به یکباره اوجگیری می­کند که البته این اوج­گیری به دلایل چندی از جمله امضای معاهده الجزایر میان ایران و عراق در اواسط دهه­ی بعدی دچار افول شدیدی می­شود.

 

مجموعه اقدامات کردها علیه دولت مرکزی در 1919 تا 1958

کُردهای عراقی از حدود دو سال پیش از تاسیس رسمی عراق در سال 1921م مخالفت­های خود را با مرزبندی­های جدید سیاسی و سپس دولت مرکزی تحت سیطره اقلیت عرب سنی به شیوه­های مختلف (عمدتاً مبارزه مسلحانه) نشان دادند. اما در این راه با موانع جدی همچون حمایت­های بسیار تاثیرگذار بریتانیا از دولت مرکزی و همچنین فقدان انسجام داخلی روبرو بودند. اما با این­حال به مرور زمان خواسته­های کُردها رنگ و بوی ناسیونالیستی و قومی بیشتری به خود گرفت و در حد فاصل سال­های 1921 تا 1958م توانستند پایه­های ابتدایی اما قابل توجه جنبشی ناسیونالیستی – قومی در عراق را بنیان نهند.

1919 – 1932م قیام شیخ محمود برزنجی:

1931- 1934م قیام عشیره بارزانی

1939م تاسیس حزب هیوا

1943م شورش ملامصطفی بارزانی

1944م طراحی اولین پرچم کردستان

1944م گردهمایی فراگیر کُردها

1945م تاسیس حزب آزادی

1946م تاسیس حزب دموکراتیک کردستان

1946م مشارکت بارزانی در تاسیس جمهوری مهاباد

1947م مهاجرت بارزانی به شوروی

 

مجموعه اقدامات کُردها علیه دولت مرکزی در سالهای 1958 تا 1975

بازگشت بارزانی به عراق

کنگره پنجم حزب دموکرات

نزدیکی به ایران و ایالات متحده آمریکا

انجام جنگهای عمده پنجگانه

1)  قیام ملامصطفی و وقوع جنگ اول با دولت 1961

2)  کودتای ژنرال عارف اول و جنگ دوم کردستان 1962

3)  وقوع جنگ سوم کردستان 1965

4)  وقوع کودتای بعثی­ها و جنگ چهارم کردستان

5)  وقوع جنگ پنجم کردستان 1975 (حمایت جدی و تاثیرگذار ایران بصورت مستقیم و آمریکا بصورت غیرمستقیم)

 

شاخص­ها و دلایل اثبات کننده در اوج بودن جنبش ملی گرای قومی کُرد (1958 تا 1975)

  • داشتن رهبری فراگیر و کاریزماتیک توسط ملامصطفی بارزانی
  • گسترش تدریجی حوزه نفوذ و تاثیرگذاری کُردها در عراق
  • انسجام نسبی گروه­های مختلف کُرد
  • به چالش کشیده شدن قدرت و اقتدار دولت مرکزی در کردستان
  • فراگیری جنبش ملی گرای قومی کُرد در بین مردم
  • کسب امتیازات و حقوق بیشتر از دولت
  • افزایش روابط خارجی کُردها و کسب حمایت­های منطقه­ای و بین­المللی
  • مجبور شدن عراق به امضای معاهده الجزایر (دادن امتیاز در رقابت منطقه ای)

 

افول جنبش ملی گرای قومی کُرد عراق از 1975 تا 1980

وقوع جنگ پنجم میان کُردها و نیروهای دولتی عراق، علیرغم خوش بینی­های اولیه عراقی­ها برای پیروزی، نه تنها اینگونه نشد بلکه با توجه به تعداد و توان نیروهای کُرد و نیز حمایت­های تاثیرگذار ایران و آمریکا امنیت ملی عراق و تمامیت ارضی این کشور را با خطری بسیار حاد و جدی روبرو ساخت. این مساله باعث به تکاپو افتادن رهبران عراقی در جهت تلاش برای قطع کردن حمایت­های منطقه­ای و بین المللی از کُردهای این کشور از طریق ایجاد روابط دوستانه و حتی دادن پاره­ای امتیازات شد.

افزایش وابستگی جنبش ناسیونالیستی قومی کُرد عراقی به ایران که از اواخر دهه 1960م شروع و در سال 1975 به اوج خود رسیده بود، باعث شد تا توافق انجام شده میان شاه با صدام منجر به افول شدید و آنی قدرت سیاسی -نظامی کُردها در موقعیت­های کسب کرده­شان شود. توافق الجزایر آنچنان ضربات شدیدی را به جنبش کُردهای عراقی وارد ساخت که کُردها در هنگام یاد بردن آن، از آن بعضاً از اصطلاح خیانت شاه استفاده می­کنند.

عهدنامه داراى يک مقدمه، 8 ماده، يک الحاقيه و سه پروتکل همراه با چهار موافقتنامه تکمیلی است. محور اصلی معاهده شامل تعیین خطوط مرزی " اروندرود" (شط العرب) میان دو کشور بود که طی آن ایران توانست دیدگاه خود مبنی بر مبنا قرار دادن خط تالوگ بر این رودخانه را به طرف مقابل بقبولاند. اما محور فرعی آن به رعایت حسن همجواری میان دو کشور و در نتیجه قطع حمایت ایران از شورشیان کُرد عراقی مربوط می­شد.

پس از اعلام امضای معاهده و انجام دیدار میان شاه ایران و بارزانی و اطمینان یافتن بارزانی از قطع کمک­های ایران، در تاریخ 11 مارس بارزانی در تلگرامی به ژنرال البکر نوشت: برای جلوگیری از خونریزی بیشتر حاضر است تا قانون خودمختاری را بپذیرد اما دولت عراق هفت روز بعد اعلام داشت درخواست کُردها قویاً و مطلقاً رد شده است.

 

دلایل اثبات کننده افول جنبش ملی گرای قومی کُرد در عراق (1975- 1980)

 فقدان رهبری فراگیر

 قطع حمایت­های بین­المللی و منطقه­ای از جنبش

 افزایش نفوذ و حضور نیروهای عراقی در کردستان

 ایجاد انشعاب و تفرقه جدی در میان گروه­های کُرد

 کاهش عملیات­های نظامی کُردها در کردستان

 تشدید سیاست­هایی مانند ترحیل و تعریب

 کوچ اجباری رهبران و بخش عمده­ای از مبارزین کُرد

 افزایش تعداد عشایر کُرد نزدیک به دولت

 

مبانی نظری پژوهش

بهره یکم بررسی مفاهیم

  1. قومیت
  2. ملیت
  3. ملی­گرایی
  4. ملی­گرایی قومی

بهره دوم چارچوب نظری

1)      نظریه ساختار فرصت سیاسی

2)      نظریه جنگ و تغییر

3)      نظریه حامی –پیرو

با توجه به آنچه که در توضیح، شرح و تفسیر نظریات سه­گانه "ساختار فرصت سیاسی" ، "جنگ و تغییر" و "حامی –پیرو" مطرح شد و با توجه به فرضیه اصلی و ویژگی­ها و ارتباطات و مسائل مرتبط با جنبش ملی­گرای قومی کُرد در عراق باید گفت برای تبیین و توضیح این روابط تنها یک نظریه کارگر نخواهد افتاد و لازم است از ترکیبی از هر سه نظریه استفاده کرد. البته در این ترکیب نظریه حامی –پیرو دارای یک نقش محوری­تر و یک پوشش گسترده­تر است.

رابطه کُردهای عراقی با ایران در دو دوره مختلف (دوره قبل و دوره بعد از انقلاب اسلامی) را کاملاً می­توان بر اساس شاخصه­های مطرح شده در نظریه حامی –پیرو توضیح و توجیه کرد. بر اساس نظریه حامی –پیرو یک رابطه میان طرفین باید وجود داشته باشد. همانطور که اشاره شد چنین رابطه­ای وجود داشته است.

 

اثبات احیای جنبش ملی گرای قومی کُرد در عراق در جنگ ایران و عراق

یکم- در سطح داخلی (روابط و مسائل کُردها با یکدیگر)

سازماندهی احزاب و نیروهای پراکنده

احیای نسبی عنصر رهبری در جنبش ملی­گرای قومی کُرد

افزایش توان نظامی

اتحاد مجدد با سایر گروه­های کُرد

فراگیری جنبش در بین مردم

دوم- در سطح ملی (روابط و مسائل میان کُردها با دولت و دیگر گروه های غیر کُرد عراقی)

به چالش کشاندن قدرت و نفوذ دولت در کردستان

گرفتن امتیاز از دولت مرکزی

کُردها محور اصلی جبهه معارضین عراقی

سوم- در سطح منطقه ای

کسب حامیان منطقه ای (ایران و سوریه)

تبدیل شدن به یک بازیگر تاثیرگذار در جنگ ایران و عراق

چهارم- در سطح فرامنطقه ای

بین المللی شدن مساله کُرد (بمباران شیمیایی حلبچه)

 

نتیجه گیری

کُردهای عراق که بعد از امضای معاهده الجزایر دچار سرخوردگی شدیدی از متحدشان محمد رضا شاه پهلوی شده بودند و جنبش مسلحانه­شان در عراق دچار افت فاحش و بی تحرکی شده بود. در میان خود نیز دچار انشقاقات و تفرقه شدند. "جلال طالبانی" با خروج از گروه بارزانی در 1979 اقدام به تاسیس حزب اتحادیه میهنی کردستان عراق کرد. گروه جدید منتقد جدی سیاست­های ملامصطفی بارزانی در سال 1975 و شکستش از عراق بودند در این زمان حزب دموکرات کردستان عراق در یک وضعیت سخت و تحت فشار افکار عامه کُردها و رقیب جدیدش بود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران مساله کُرد در عراق تحت الشعاع جنگ آفرینی صدام حسین علیه ایران بوده است. استان­های کُرد نشین عراق بویژه در سال­های میانی و پایانی جنگ به صحنه عملیاتی و برخورد قوای دو کشور بدل شدند. در میان گروه­های کُرد عراقی "حزب دموکرات کردستان عراق" برای احیای مجدد خود از بدو پیروزی انقلاب اسلامی دارای روابط نزدیک با ایران شد و دیگر گروه مهم کُرد عراقی، یعنی "اتحادیه میهنی کردستان عراق" ، از سال 1986 به عنوان متحد ایران بر علیه عراق در جنگ شرکت جست.

جنبش کُردهای عراق در فاصله سال­های 1975 تا 1980 نتوانسته بود به اقدام جدی در جهت دستیابی به خواسته­هایشان در عراق دست زند. نیروهایش یا خلع سلاح شده و یا از طریق کوهستان­های صعب العبور به ایران پناهنده شده بودند. کردستان تحت تسلط نسبی دولت و نیروهای نظامی و امنیتی رژیم حکومت قرار گرفته بود و این رژیم اقدام به اجرای سیاست­هایی همچون تعریب (عربی سازی در کرکوک، موصل و دیاله) و زمین سوخته (از بین بردن زمین­های کشاورزی در روستاهای کُردنشین)، افزایش فشار روز افزون بر مردم کُرد کرده بود.

اما از دهه 1980 میلادی جنبش کُردی در عراق به موفقیت­های گسترده و متداومی دست یافته است. این جنبش در طول دهه مذکور احیا شده و در دهه­های 1990 و 2000 با ضرب­آهنگ ملموسی تثبیت و تقویت شده است. به نحوی که هم اینک کُردها یک نیروی تعیین کننده در معادلات سیاسی عراق به شمار می­روند.


شماره خبر : 13

شنبه 19 فروردين 1391  11:28:2

آخرين تاريخ بازديد : پنجشنبه 7 ارديبهشت 1396  9:14:34
تعداد بازديد از اين خبر : 5763
نظرات کاربران
ارسال نظر
نام و نام خانوادگی
پست الکترونیکی
نظر